5
van 6
Interview
Lees verder

De diepte in:
alle wegen
ondergronds

Nederland raakt vol. Gaan we de lucht in? Of bevindt onze redding zich ondergronds?
8 minuten
In 1950 liepen er een slordige 10 miljoen mensen rond in ons land. Anno 2019 zijn het er 17,5 miljoen. Dat betekent dat 17,5 miljoen mensen een woning nodig hebben. Uit cijfers van het CBS blijkt dat steeds meer volwassenen alleen wonen. Dus zijn er steeds meer woningen nodig. Bovendien maken al deze mensen gebruik van kantoren, winkels, recreatie, landbouw en zorg. En dan komen daar nog wegen, treinstations en andere infrastructuur bij. Waar gaan we dat allemaal laten? Gaan we de lucht in? Of is juist de ondergrond onze redding?
Nederland telt 3.055 kilometer snelweg. Met 73 kilometer snelweg per 1.000 km2 landoppervlakte heeft Nederland de hoogste snelwegdichtheid van de Europese Unie. Als we die wegen nou eens ondergronds aanleggen, dan komt er bovengronds aardig wat ruimte vrij. Meer ruimte bovengronds, geen last van lawaai of uitlaatgassen, maar juist ruimte voor parken. Kortom: betere kwaliteit van de leefomgeving. Klinkt perfect toch? Maar kan het technisch gezien? Is het te betalen? En wat zijn eigenlijk de nadelen van ondergrondse infra? We verdiepen ons in het ondergrondse.

Wie het eerst komt, die het eerst maalt

Voor we diep in de materie duiken eerst de belangrijkste vraag: is er eigenlijk wel ruimte voor een ondergronds wegennetwerk? “Ruimte is er op zich nog wel”, zegt Hans Janssens, senior adviseur Tunnelveiligheid en Assetmanagement bij Don Bureau en coördinator Beheer en Onderhoud bij het Centrum Ondergronds Bouwen. “Het probleem zit vooral in de ordening van de ondergrond. Een bestemmingsplan zoals we dat kennen van de bovengrond is er niet. Dat betekent dat wie het eerst komt, die het eerst maalt.”

In jip-en-janneketaal: als je kabels wilt aanleggen in een straat, vraag je daar een vergunning voor aan en gaat de schop in de grond. Als op de plek van je kabels in de toekomst een pijpleiding moet komen, draait de persoon die dat aanlegt op voor de kosten van het verleggen van jouw kabels.

“Het ontbreken van een bestemmingsplan voor de ondergrond zorgt voor veel extra kosten en vertraging. Bij het graven van de Koning Willem-Alexandertunnel – een put van zo’n 40 meter diep – kwamen we een hele verzameling kabels en leidingen tegen. Die moesten allemaal verlegd worden.”
‘Door de grond te bevriezen met stikstof wordt verzakking voorkomen’
Om vervelende verrassingen te voorkomen is het belangrijk te weten wat zich ondergronds bevindt. Er zijn databases en kaarten die al deze gegevens bevatten. Met de Basis Registratie Ondergrond beoogt de overheid gestandaardiseerde publieke gegevens van de ondergrond beschikbaar te stellen. Goede gegevens en informatie helpen zo proceduretijden te verkorten en faalkosten te vermijden.

Bevroren grond

Goed, ruimte is er dus. Maar is de grond in Nederland ook geschikt voor grootse ondergrondse plannen? “Inmiddels wel”, stelt Janssens. “Slappe veengrond kan verzakken als erin geboord wordt. Dat hebben ze in Amsterdam bij het aanleggen van de Noord/Zuidlijn gemerkt. Maar daar hebben we oplossingen voor gevonden. Door onder andere te werken met tegendruk in de boorkop, grond te bevriezen met stikstof of betoniet – een sneldrogende klei – in de grond te injecteren, creëren we een waterdichte laag en wordt verzakking voorkomen.”

Ondergrondse rotondes

Oké, we hebben onze slappe grond onder controle en dat tunnelstelsel ligt er. Hoe neem je de afslag? Ondergrondse kruispunten en rotondes? Janssens is sceptisch: “Ten eerste is het in Europa bij wet verboden om binnen 10 seconden voor het in- of uitrijden van een tunnel een afrit te plaatsen. Je wilt namelijk vermijden dat mensen in een tunnel van rijbaan wisselen om ongevallen te voorkomen. Begrijp me niet verkeerd, tunnels dragen ontzettend veel bij. Ze lossen infrastructurele knelpunten op en verbeteren de leefbaarheid van steden. Maar ondergrondse kruispunten en rotondes zijn simpelweg niet praktisch. Rechte stukken weg zijn prima ondergronds te brengen, afslagen zijn te complex.”
‘Het ondergronds brengen van alle snelwegen in Nederland gaat ruim 916 miljard kosten’
Veiligheid is sowieso een heikel punt als we alle wegen onder de grond willen brengen, want ongelukken geheel voorkomen is onmogelijk. Janssens: “Het vervelende aan een tunnel is dat hulpdiensten lastig ter plaatse komen. Er zijn natuurlijk vluchtroutes, maar het is een risicovollere situatie dan bovengronds. Rook kan moeilijk weg en als er sprake is van gevaarlijke stoffen wil je dat er goed geventileerd kan worden. Daarom zijn er tientallen systemen die een tunnel veiliger maken. Naast vluchtroutes kun je denken aan rooksensoren, brandblussystemen, ventilatieroosters en blazers die rook uit de tunnel blazen.”

916 miljard euro

Naast de vragen over ruimte en veiligheid is het net zo belangrijk om te kijken naar de kosten, vindt Janssens. Een tunnel aanleggen is namelijk andere koek dan een stuk asfalt bovengronds. “Alleen voor onderhoud van een meter tunnel moet je tonnen per jaar uittrekken. De aanleg is nog een stuk duurder. Een project als de 2,5 kilometer lange Koning Willem-Alexandertunnel in Maastricht kostte bijna 1,5 miljard euro. Toegegeven, deze tunnel telt twee lagen. Maar dat betekent alsnog een bedrag van 750 miljoen voor een enkel stuk ondergrondse snelweg van 2,5 kilometer.” Een simpele rekensom leert ons dat het ondergronds brengen van alle 3.055 kilometer snelweg in Nederland ruim 916 miljard gaat kosten. Bovendien hebben we het met deze berekening alleen nog over rechte wegen, en niet over knooppunten, toe- en afritten. Die maken het volgens Janssens pas écht onwenselijk.

“En geld is niet de enige vereiste investering”, voegt Janssens toe. “Het kost ook ontzettend veel tijd. In Antwerpen wordt er gekeken hoe de ringweg overkapt kan worden. Trek voor zo’n masterplan gerust tientallen jaren uit.”
‘Door bepaalde stukken infrastructuur ondergronds te brengen los je sociale problemen op’

Tunnels als CO2-filters

Duur en tijdrovend, die tunnels. Misschien kunnen we een ander voordeel vinden? Is zo’n ondergronds tunnelstelsel de oplossing voor het CO2-probleem? Filtertje erop en je bent van die nare gassen af. “Daar wordt wel over nagedacht”, zegt Janssens. “Met elektromagnetische schermen die vervuilende stoffen afvangen bijvoorbeeld. Door tunnels wordt er op veel plekken minder uitstoot gemeten. Het nadeel is dat die stoffen er bij de tunnelmonding uitkomen. Daar worden de waarden dus hoger. Voor de leefbaarheid van omwonenden kan dat nadelig zijn. Dat is natuurlijk op te lossen door niet te bouwen in de buurt van uitmondingen van tunnels. Maar we gaan ervan uit dat de technologie van de auto-industrie ons op dat gebied inhaalt. Uitstoot van voertuigen wordt snel minder. Dan pakken we het bij de bron aan en zijn we eerder van het CO2-probleem en fijnstof af.”

De barrièrewerking van infrastructuur

Tunnels zijn dus niet dé oplossing voor CO2-uitstoot, al zorgen ze op lokaal niveau wel voor verbetering van de fysieke leefomgeving. En al die tunnels leveren een hoop ruimte bovengronds op. Ligt daar dan de toegevoegde waarde van het ondergronds brengen van alle snelwegen? Rijksbouwmeester Floris Alkemade deelt zijn visie. “Als je kijkt naar de enorme barrièrewerking van veel ringwegen rond onze steden, is ondergronds aanleggen van een aantal wegen zeker een oplossing. Op punten waar stad-landrelaties van belang zijn die nu door de infrastructuur doorbroken worden, zou ondertunneling een aanzienlijke verbetering kunnen opleveren. Ook kan bovengrondse infrastructuur zorgen voor sociale segregatie. Wanneer een stad wordt gespleten door bovengrondse infrastructuur, zoals in Maastricht het geval was, verdeelt dat letterlijk de bevolking over twee stukken. Door dit soort infrastructuur ondergronds te brengen los je een sociaal probleem op. Het ondertunnelen van alle snelwegen lijkt me daarentegen niet wenselijk. We associëren wegen misschien met overlast die bestreden moet worden, maar wegen hebben veel meer betekenissen en functies. Ze etaleren het land en de omgeving, brengen samenhang en identiteit.”

Nog even wachten

Conclusie: álle snelwegen in tunnels stoppen is geen goed idee. Het is mogelijk, maar kost een fortuin, is gigantisch tijdrovend en lukt alleen als we almaar rechtdoor blijven rijden. Een ondergronds netwerk aan wegen met kruispunten, rotondes en afritten is, zoals het er nu uitziet, helaas veel te complex. Het ondergronds brengen van stukken infrastructuur kan echter wel grote problemen oplossen. Een ringweg die een stad doorklieft onderbrengen in een tunnel vermindert uitstoot van vervuilende stoffen en geluid voor omwonenden. Het zorgt voor betere kwaliteit van de leefomgeving. En kleinere stukken infrastructuur in tunnels plaatsen is bovendien heel erg haalbaar. Mits er slim gebruik wordt gemaakt van de beschikbare data van de ondergrond.