2
van 4
Interview
Lees verder

Van weerstand naarbetrokken­heid

Empathie en belevingstechnologie:
zo zorg je voor participatie

5 minuten
Deel dit artikel
De energietransitie is een ruimtelijk vraagstuk met ingrijpende gevolgen voor onze directe leefomgeving. Vrijwel niemand zit te wachten op een windmolen die het prachtige uitzicht bederft. Lastig, want zonder de betrokkenheid van omwonenden stokt de energietransitie. Omgevingspsychologen Joren van Dijk, Wouter Tooren en Manja Buijen vertellen hoe de juiste aanpak tot participatie in plaats van weerstand leidt.

De controle verliezen

“Mensen houden over het algemeen niet van verandering”, begint Buijen. “Daar is een goede reden voor”, vult Van Dijk aan. “Je leefomgeving bepaalt voor een deel wie je bent. Als daar iets aan verandert, kun je controleverlies ervaren, misschien raak je immers wel een deel van je identiteit kwijt. Om controle over de situatie te heroveren, passen mensen verschillende strategieën toe. Van klagen en protesteren tot extremere acties zoals asbest strooien op bouwlocaties.”
Cruciaal voor de energietransitie zijn participatie en betrokkenheid. En essentieel voor participatie is een controlegevoel bij omwonenden. “Heel belangrijk is dat je mensen oprecht bij het project betrekt en niet alleen de schijn van controle ophoudt”, legt Tooren uit. “Als je doet alsof of trucjes gebruikt, komen mensen daar vroeg of laat achter. Het schaadt vertrouwen en dat kan negatief uitpakken. Neem betrokkenen dus serieus.”

De deur op slot

“Een goed voorbeeld is het aardgasdossier in Noord-Nederland”, licht Buijen toe. “Mensen zien schade aan hun woning en voelen zich niet serieus genomen door de overheid. Ze zien de regering als boosdoener. Als vervolgens diezelfde overheid aanklopt voor het plaatsen van windmolens, is er geen gesprek mogelijk. De deur gaat op slot. Ook al is het een ander deel van de overheid, of zelfs een particulier initiatief gesponsord door de overheid.”
Voordat participatie überhaupt aan de orde komt, is het nodig om het sentiment van betrokkenen in kaart te brengen. Want zodra je weet wie de doelgroep is, kun je gaan nadenken over een passende communicatieaanpak. Een participatieproces dat zorgt voor acceptatie in de buurt.
‘Ga op zoek naar
de verbinders van
de gemeenschap’

Gebruik antropologische technieken

Wie weet wat er binnen een groep speelt, heeft volgens Tooren goud in handen. “Empathie is een belangrijk middel. Kijk niet rationeel naar stakeholders, maar ga op zoek naar de gedeelde groepswaarden. Zet antropologische technieken in: ga op zoek naar beïnvloeders binnen een groep. Iedere wijk of dorp heeft wel iemand die precies weet wat er speelt. Dit zijn de verbinders van de gemeenschap. Begin daar en zoek uit wie de subgroepen zijn. Zo kun je een communicatiestrategie opstellen. Wat is de gewenste manier van aanspreken? En welke vorm werkt het beste?”
De volgende uitdaging: hoe komen we in dit soort trajecten van informeren naar participeren? En helpt belevingstechnologie daarbij? Volgens de omgevingspsychologen zijn er diverse sterke middelen die kunnen helpen bij participatie. Mits ze goed worden ingezet. Een maquette is bijvoorbeeld niet altijd de beste optie.
“Iets wat je aan een bewoner laat zien, neemt hij aan als waarheid”, volgens Tooren. “Als een windmolen op een maquette op een bepaalde plek staat, is dat voor een omwonende dé plek. Ook als die locatie nog helemaal niet vaststaat. Een leek schiet iets af op basis van wat hij of zij op dat moment ziet. Een middel op de verkeerde manier inzetten, kan daarom voor meer weerstand zorgen. Betrokkenen hebben hun oordeel al klaar.”

De situatie van bovenaf is niet relevant

“Niet iedereen kan een maquette lezen”, zegt Van Dijk. “Bovendien, wanneer ziet een eindgebruiker een windmolen nou van bovenaf? Een maquette is een prima middel om in te zetten voor architecten, ingenieurs en bestuurders. Voor hen is het relevant.”
En hoe zit het dan met immersive technologies als augmented reality (AR) en virtual reality (VR)? Buijen: “Eén beeld zegt meer dan duizend woorden. AR en VR nemen je mee in een situatie en zijn daarom erg krachtig. Je moet er zorgvuldig mee omgaan. Het wordt vaak ingezet omdat het nieuw en innovatief is. Maar dat is de verkeerde reden.
Zet het in om mensen te betrekken bij het project. Laat ze experimenteren met het verplaatsen van objecten of laat bewoners kiezen uit verschillende opties. Verken samen de beste plek voor bijvoorbeeld een windmolen. Geef ze een serieus aandeel in de plannen. Dat is eigenlijk de rode draad door ons verhaal: neem mensen serieus! Zo geef je ze controle en dat zorgt voor betrokkenheid.”

Kunnen technologieën zoals VR en AR ons helpen bij het vergroten van de betrokkenheid bij de energietransitie? Samen met een aantal burgers nemen we in deze video de proef op de som.

Geef betrokkenen een keuze

Uitzicht, schaduw, lawaai: mensen hebben vaak geen zin in een windmolen in hun achtertuin. Toch zijn ze met de juiste technieken op andere gedachten te brengen, aldus Buijen. “Laat mensen zien hoeveel energie een windmolen oplevert en hoeveel zonnepanelen je nodig hebt om evenveel energie op te wekken. Dat kan heel goed met immersive technology. Zodra mensen ‘zien’ hoeveel ruimte een zonnepark opslokt voor hetzelfde effect als één windmolen, kiezen ze vaak toch voor die molen.” Belangrijk is volgens Buijen hierin wel dat bewoners het doel – duurzame energie winnen – geaccepteerd hebben.
“Veel vraagstukken in de energietransitie gaan over de technische hulpmiddelen en regels”, zegt Tooren. “Terwijl we beter met een holistische blik naar de situatie kunnen kijken. Leef je in in hoe bewoners de verandering beleven. Dat stuk blijft onderbelicht bij participatieprocessen. Wanneer je mensen serieus neemt en betrekt, is consensus vaak verrassend gemakkelijk te bereiken.”
Download in de App Store Ontdek het op Google Play

Een windmolen bij jou in de straat?

Zelf ervaren hoe dat voelt, een windmolen op je eigen stoep, in je buurt of tuin? Download de app en bekijk via je smartphone in augmented reality hoe dat eruitziet.

Wouter Tooren
Medeoprichter Omgevingspsycholoog
Als psycholoog en ontwerper focust Tooren zich op het verbeteren van gebruikerservaringen door inzichten uit de psychologie te integreren in architectuur en stedenbouw.
Joren van Dijk
Medeoprichter Omgevingspsycholoog
Van Dijk past omgevingspsychologie toe in ruimtelijke en mobiliteitsvraagstukken. Ook maakt hij inzichten en methoden uit omgevingspsychologie toegankelijk voor ontwerp- en bouwprofessionals.
Manja Buijen
Psycholoog en omgevingsmanager
Buijen is sociaal geograaf en psycholoog. Haar ervaring bij technische advies- & ingenieursbureaus helpt haar de technische, emotionele én rationele kant van omgevingsvraagstukken te begrijpen.

Nieuwste issue van
The Meridian in je inbox?